Inqilobdan oldingi Toshkent: shahar tarixini saqlagan me’morchilik — foto
Inqilobdan oldingi Toshkent: shahar tarixini saqlagan me’morchilik — foto
Sputnik O‘zbekiston
Toshkentda XIX asr oxiri — XX asr boshlarida barpo etilgan jamoat, savdo, ta’lim va diniy binolar shaharning tarixiy qiyofasi, me’moriy taraqqiyoti va yangi shahar muhiti qanday shakllangani haqida hikoya qiladi.
XIX–XX asrlar bo‘sag‘asida Toshkent jadal rivojlanish davrini boshdan kechirdi. Savdo-sotiq, ta’lim va shahar infratuzilmasining kengayishi bilan bir qatorda poytaxtda yangi jamoat va ma’muriy binolar ham qad rostladi. Ularning me’morchiligida Yevropa yo‘nalishlari, mahalliy qurilish an’analari va o‘z davrining ilg‘or muhandislik yechimlari uyg‘unlashdi.Shu davrning diqqatga sazovor inshootlaridan biri — 1898-yilda me’morlar Vilgelm Geynselman va A. P. Maksimov loyihasi asosida qurilgan Toshkent real bilim yurti binosidir. Eklektika uslubidagi inshoot rus g‘isht me’morchiligi an’analari va gotika elementlari uyg‘unligida barpo etilgan hamda Toshkentda kontrforslardan foydalanilgan ilk binolardan biri hisoblanadi.Yana bir diqqatga sazovor inshoot — 1915-yilda hozirgi Zarafshon ko‘chasida qurilgan Yaushevlar passaji. Yirik savdo majmuasi elektr yoritishi, telefon aloqasi, bug‘li isitish tizimi va yuk ko‘tarish mexanizmlari bilan jihozlangan edi. Bugun tarixiy majmua yonida “Poytaxt” majmuasi joylashgan.Saqlanib qolgan me’moriy yodgorliklar orasida 1913-yilda me’mor I. A. Markevich loyihasi asosida qurilgan Yaushev savdogarlarining uyi, sobiq “Natsional” mehmonxonasi (1912 yil), sobiq Real bilim yurti binosi (1898 yil), Davlat palatasi binosi (1887 yil), Nemis yevangelik-lyuteran cherkovi (1896 yil), Iso Muqaddas Qalbi sobori (1912 yil), shuningdek, hozirgi Respublika bolalar kutubxonasi — sobiq Jamoat yig‘ini va Vadyayevlar aka-ukalarining uyi (1893 yil) bor.Ushbu binolar shahar hayotining turli sohalari — ta’lim, savdo, din va shahar infratuzilmasi rivoji bilan bog‘liq. Ular birgalikda Toshkentning tarixiy me’moriy qatlamini shakllantirib, bir asrdan ko‘proq vaqt avvalgi shahar qiyofasini tasavvur qilish imkonini beradi.
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qurilgan binolar Toshkentning me’moriy merosi va yangi shahar muhiti shakllanganidan darak beradi.
XIX–XX asrlar bo‘sag‘asida Toshkent jadal rivojlanish davrini boshdan kechirdi. Savdo-sotiq, ta’lim va shahar infratuzilmasining kengayishi bilan bir qatorda poytaxtda yangi jamoat va ma’muriy binolar ham qad rostladi. Ularning me’morchiligida Yevropa yo‘nalishlari, mahalliy qurilish an’analari va o‘z davrining ilg‘or muhandislik yechimlari uyg‘unlashdi.
Shu davrning diqqatga sazovor inshootlaridan biri — 1898-yilda me’morlar Vilgelm Geynselman va A. P. Maksimov loyihasi asosida qurilgan Toshkent real bilim yurti binosidir. Eklektika uslubidagi inshoot rus g‘isht me’morchiligi an’analari va gotika elementlari uyg‘unligida barpo etilgan hamda Toshkentda kontrforslardan foydalanilgan ilk binolardan biri hisoblanadi.
Yana bir diqqatga sazovor inshoot — 1915-yilda hozirgi Zarafshon ko‘chasida qurilgan Yaushevlar passaji. Yirik savdo majmuasi elektr yoritishi, telefon aloqasi, bug‘li isitish tizimi va yuk ko‘tarish mexanizmlari bilan jihozlangan edi. Bugun tarixiy majmua yonida “Poytaxt” majmuasi joylashgan.
“Bu davr me’morchiligi, avvalo, o‘zining xilma-xilligi bilan qiziq. Toshkentda savdo, jamoat, ta’lim va diniy me’morchilik bir vaqtning o‘zida rivojlangan va har bir yo‘nalish shahar qiyofasida o‘z izini qoldirgan”, — dedi Sputnik O‘zbekiston muxbiriga O‘zbekiston Badiiy akademiyasi akademigi, Toshkent arxitektura-qurilish universiteti professori Marina Borodina.
Saqlanib qolgan me’moriy yodgorliklar orasida 1913-yilda me’mor I. A. Markevich loyihasi asosida qurilgan Yaushev savdogarlarining uyi, sobiq “Natsional” mehmonxonasi (1912 yil), sobiq Real bilim yurti binosi (1898 yil), Davlat palatasi binosi (1887 yil), Nemis yevangelik-lyuteran cherkovi (1896 yil), Iso Muqaddas Qalbi sobori (1912 yil), shuningdek, hozirgi Respublika bolalar kutubxonasi — sobiq Jamoat yig‘ini va Vadyayevlar aka-ukalarining uyi (1893 yil) bor.
Ushbu binolar shahar hayotining turli sohalari — ta’lim, savdo, din va shahar infratuzilmasi rivoji bilan bog‘liq. Ular birgalikda Toshkentning tarixiy me’moriy qatlamini shakllantirib, bir asrdan ko‘proq vaqt avvalgi shahar qiyofasini tasavvur qilish imkonini beradi.
“Saqlanib qolgan binolar faqat chiroyli me’moriy inshootlar emas. Ular tarixiy o‘zgarishlar ko‘lamini his qilish va Toshkentning asta-sekin zamonaviy shahar qiyofasiga ega bo‘lganini anglash imkonini beradi”, — deya qo‘shimcha qildi Marina Borodina.
Bino 1898-yilda me’morlar Vilgelm Geynselman va A. P. Maksimov loyihasi asosida qurilgan. Qasr eklektika uslubida, rus g‘isht me’morchiligi va gotika elementlari uyg‘unligida barpo etilgan.
Bu Toshkentda kontrforslardan foydalanilgan ilk inshoot hisoblanadi. Binoda fizika va kimyo bo‘yicha maxsus xonalar, shuningdek, Nikolay Chudotvores cherkovi ham bo‘lgan.
Saroy Toshkentda 1891-yilda me’morlar V. S. Geynselman va A. L. Benua loyihasi asosida knyaz Nikolay Konstantinovich uchun qurilgan.
Sovet davrida bino turli muassasalar uchun foydalanilgan, keyinchalik O‘zbekiston Tashqi ishlar vazirligining qabullar uyiga aylangan. Bugungi kunda saroy Toshkentning tarixiy me’morchiligidagi diqqatga sazovor yodgorliklardan biri hisoblanadi.
Turkiston davlat palatasining ikki qavatli binosi Toshkentda 1887-yilda me’mor Vilgelm Geynselman loyihasi asosida qurilgan. 1970–1980-yillarda bu yerda O‘zbekiston xalqlari tarixi muzeyi joylashgan.
Skverda joylashgan bino 1895-yilda me’mor V. S. Geynselman loyihasi asosida Imperator Davlat bankining Toshkent bo‘limi uchun qurilgan.
Sovet davrida bu yerda "Prombank"ning O‘rta Osiyo bo‘limi joylashgan. Bugungi kunda binoda "O‘zsanoatqurilishbank" filiali faoliyat yuritadi. Rekonstruksiyadan so‘ng uning tarixiy qiyofasi tiklangan. Pullarni tashish uchun mo‘ljallangan qadimiy lift saqlanib qolgan, ikkinchi qavatda esa kichik muzey faoliyat yuritadi.
Cherkov Toshkentda 1896-yilda neogotika uslubida qurilgan. Ilk bor 1896-yil 3-oktabrda muqaddas qilingan, muntazam ibodat marosimlari esa 1899-yilda qayta muqaddas qilinganidan so‘ng boshlangan.
Sovet davrida bino ombor sifatida foydalanilgan, keyinchalik bu yerda organ o‘rnatilgan konservatoriya opera studiyasi joylashgan. 1990-yillarda ibodatxona yana dindorlarga qaytarilgan.
Bino 1906-yilda me’mor Georgiy Svarichevskiy loyihasi asosida farmatsevt Iyeronim Krauze uchun qurilgan. Qasr modern uslubida barpo etilgan. Keyinchalik bu yerda "Filipp Kaplan va o‘g‘illari" savdo uyi joylashgan.
Bugungi kunda tarixiy binoda "Ipoteka-bank"ning filiali joylashgan.
Toshkentdagi Vestminster xalqaro universiteti binosi (TVXU) (1912 yil).
Toshkentdagi Vestminster xalqaro universiteti binosi 1912-yilda me’mor Georgiy Svarichevskiy loyihasi asosida qurilgan. Bino dastlab xotin-qizlar gimnaziyasi uchun barpo etilgan.
Bolalar kutubxonasi, sobiq Sovetlar uyi, sobiq Vadyayevlar uyi (1893 yil).
Bino 1893-yilda Vadyayevlar aka-ukalari tomonidan me’mor I. A. Markevich loyihasi asosida qurilgan. Dastlab majmua ikki inshootdan iborat bo‘lgan. Ulardan birida Jamoat yig‘ini, Ozodlik uyi, Operetta teatri, keyinchalik esa mashhur "VLKSMga 30-yil" kinoteatri joylashgan.
Ikkinchi binoda 1964-yildan buyon Bolalar kutubxonasi faoliyat yuritadi. O‘tkazilgan rekonstruksiyadan so‘ng bu yerda ochiq jamoat makonlari, kovorking, laboratoriya va studiya tashkil etildi. Shu bilan birga, binoning tarixiy qiyofasi saqlab qolindi.
Qizlar va o‘g‘il bolalar gimnaziyalari (1878–1883 yillar).
Me’moriy ansambl Toshkentda 1878–1883 yillarda harbiy muhandis va me’mor S. K. Glinka-Yanchevskiy loyihasi asosida qurilgan. Erkaklar va ayollar gimnaziyalari binolari Sayilgoh ko‘chasining ikki tomonida joylashgan.
Dastlab binolar alohida ikki qavatli inshootlardan iborat bo‘lgan. 1906-yilda me’mor G. M. Svarichevskiy loyihasi asosida ular orasiga qo‘shimcha qismlar qurilib, yagona majmuaga birlashtirilgan, 1930-yillarda esa uch qavatgacha ustqurma qilingan.
"Nuroniy" jamg‘armasi, sobiq "Natsional" mehmonxonasi (1912 yil).
"Natsional" mehmonxonasi binosi 1912-yilda me’mor I. A. Markevich loyihasi asosida qurilgan. Fuqarolar urushi yillarida bu yerda Turkiston fronti shtabi joylashgan.
Keyinchalik mehmonxona "Toshkent", so‘ngra "Sharq" deb qayta nomlangan. Bugungi kunda tarixiy binoda faxriylarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha Respublika "Nuroniy" jamg‘armasi joylashgan.
Toshkentdagi Islom Karimov ko‘chasi, 11-uyda joylashgan Yaushev savdogarlarining uyi ham inqilobgacha bo‘lgan davr bilan bog‘liq. Bino 1913-yilda me’mor Ivan Markevich loyihasi asosida qurilgan. Bugungi kunda u O‘zbekistonning Madaniy meros obyektlarining Milliy ro‘yxatiga kiritilgan me’moriy yodgorlik hisoblanadi.
Uni Mustafo Kamol Otaturk ko‘chasi, 21-uyda joylashgan Yaushevlar passaji bilan adashtirmaslik lozim.
Bir qavatli, pishiq g‘ishtdan qurilgan hashamatli uy XIX asrda me’mor G. Svarichevskiy tomonidan qurilgan. Bino doriy orderidagi pilyastrlar, vitrajli ayvon va peshayvon bilan bezatilgan.
Inqilobdan so‘ng bu yerda "Qizil Xoch" tashkilotining Daniya vakilligi, keyinchalik O‘zbek SSR Tashqi ishlar vazirligi joylashgan. 1990-yillarda binoda O‘zbekistonning xorijiy davlatlar bilan madaniy aloqalar jamiyati faoliyat yuritgan. Bugungi kunda saroy Axunboboyev va Sulaymonova ko‘chalari chorrahasida saqlanib qolgan.
Sobor qurilishi Toshkentda 1912-yilda polyak me’mori Lyudvig Panchakevich loyihasi asosida boshlangan. Qurilish ishlarida asirga olingan avstriyalik va vengriyaliklar — muhandislar, tosh teruvchilar va haykaltaroshlar ishtirok etgan.
Sovet davrida tugallanmagan bino yotoqxona va shifoxona sifatida foydalanilgan. 1992-yilda u katolik jamoasiga topshirilib, shundan so‘ng rekonstruksiya ishlari boshlangan. 2000-yil oktabrda ibodatxona muqaddas qilingan. Ichki xonalari marmar va granit bilan bezatilgan.
Yaushevlar aka-ukalarining passaji Toshkentda 1915-yilda qurilgan bo‘lib, Yaushevlar savdogarlar sulolasiga tegishli to‘rt passajning so‘nggisi hisoblanadi.
Yaushev savdogarlarining uyi bilan bir qatorda, bu Toshkent markazida ushbu oila bilan bog‘liq eng mashhur binolardan biridir.
![Sobiq Davlat banki binosi (1895 yil).Skverda joylashgan bino 1895-yilda me’mor V. S. Geynselman loyihasi asosida Imperator Davlat bankining Toshkent bo‘limi uchun qurilgan.Sovet davrida bu yerda "Prombank"ning O‘rta Osiyo bo‘limi joylashgan. Bugungi kunda binoda "O‘zsanoatqurilishbank" filiali faoliyat yuritadi. Rekonstruksiyadan so‘ng uning tarixiy qiyofasi tiklangan. Pullarni tashish uchun mo‘ljallangan qadimiy lift saqlanib qolgan, ikkinchi qavatda esa kichik muzey faoliyat yuritadi. - Sputnik O‘zbekiston](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60357007_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_0cf66d52618aaf6de0a96ab2e02e32f1.png "Sobiq Davlat banki binosi (1895 yil).Skverda joylashgan bino 1895-yilda me’mor V. S. Geynselman loyihasi asosida Imperator Davlat bankining Toshkent bo‘limi uchun qurilgan.Sovet davrida bu yerda "Prombank"ning O‘rta Osiyo bo‘limi joylashgan. Bugungi kunda binoda "O‘zsanoatqurilishbank" filiali faoliyat yuritadi. Rekonstruksiyadan so‘ng uning tarixiy qiyofasi tiklangan. Pullarni tashish uchun mo‘ljallangan qadimiy lift saqlanib qolgan, ikkinchi qavatda esa kichik muzey faoliyat yuritadi.")
![Kaplan dorixonasi binosi (1906 yil).Bino 1906-yilda me’mor Georgiy Svarichevskiy loyihasi asosida farmatsevt Iyeronim Krauze uchun qurilgan. Qasr modern uslubida barpo etilgan. Keyinchalik bu yerda "Filipp Kaplan va o‘g‘illari" savdo uyi joylashgan.Bugungi kunda tarixiy binoda "Ipoteka-bank"ning filiali joylashgan. - Sputnik O‘zbekiston](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60356941_0:0:3071:2048_600x0_80_0_1_10102f2660a10aa6edb669673bbf68e4.jpg "Kaplan dorixonasi binosi (1906 yil).Bino 1906-yilda me’mor Georgiy Svarichevskiy loyihasi asosida farmatsevt Iyeronim Krauze uchun qurilgan. Qasr modern uslubida barpo etilgan. Keyinchalik bu yerda "Filipp Kaplan va o‘g‘illari" savdo uyi joylashgan.Bugungi kunda tarixiy binoda "Ipoteka-bank"ning filiali joylashgan.")
![Bolalar kutubxonasi, sobiq Sovetlar uyi, sobiq Vadyayevlar uyi (1893 yil).Bino 1893-yilda Vadyayevlar aka-ukalari tomonidan me’mor I. A. Markevich loyihasi asosida qurilgan. Dastlab majmua ikki inshootdan iborat bo‘lgan. Ulardan birida Jamoat yig‘ini, Ozodlik uyi, Operetta teatri, keyinchalik esa mashhur "VLKSMga 30-yil" kinoteatri joylashgan.Ikkinchi binoda 1964-yildan buyon Bolalar kutubxonasi faoliyat yuritadi. O‘tkazilgan rekonstruksiyadan so‘ng bu yerda ochiq jamoat makonlari, kovorking, laboratoriya va studiya tashkil etildi. Shu bilan birga, binoning tarixiy qiyofasi saqlab qolindi. - Sputnik O‘zbekiston](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60359484_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_b5250139a55406b4cd574d790217967a.png "Bolalar kutubxonasi, sobiq Sovetlar uyi, sobiq Vadyayevlar uyi (1893 yil).Bino 1893-yilda Vadyayevlar aka-ukalari tomonidan me’mor I. A. Markevich loyihasi asosida qurilgan. Dastlab majmua ikki inshootdan iborat bo‘lgan. Ulardan birida Jamoat yig‘ini, Ozodlik uyi, Operetta teatri, keyinchalik esa mashhur "VLKSMga 30-yil" kinoteatri joylashgan.Ikkinchi binoda 1964-yildan buyon Bolalar kutubxonasi faoliyat yuritadi. O‘tkazilgan rekonstruksiyadan so‘ng bu yerda ochiq jamoat makonlari, kovorking, laboratoriya va studiya tashkil etildi. Shu bilan birga, binoning tarixiy qiyofasi saqlab qolindi.")
!["Nuroniy" jamg‘armasi, sobiq "Natsional" mehmonxonasi (1912 yil)."Natsional" mehmonxonasi binosi 1912-yilda me’mor I. A. Markevich loyihasi asosida qurilgan. Fuqarolar urushi yillarida bu yerda Turkiston fronti shtabi joylashgan.Keyinchalik mehmonxona "Toshkent", so‘ngra "Sharq" deb qayta nomlangan. Bugungi kunda tarixiy binoda faxriylarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha Respublika "Nuroniy" jamg‘armasi joylashgan. - Sputnik O‘zbekiston](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60356703_0:0:1846:1230_600x0_80_0_1_ad80249b73b343a62ba8c1f890d8f578.jpg ""Nuroniy" jamg‘armasi, sobiq "Natsional" mehmonxonasi (1912 yil)."Natsional" mehmonxonasi binosi 1912-yilda me’mor I. A. Markevich loyihasi asosida qurilgan. Fuqarolar urushi yillarida bu yerda Turkiston fronti shtabi joylashgan.Keyinchalik mehmonxona "Toshkent", so‘ngra "Sharq" deb qayta nomlangan. Bugungi kunda tarixiy binoda faxriylarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha Respublika "Nuroniy" jamg‘armasi joylashgan.")
![Me’mor G. Svarichevskiyning uyi.Bir qavatli, pishiq g‘ishtdan qurilgan hashamatli uy XIX asrda me’mor G. Svarichevskiy tomonidan qurilgan. Bino doriy orderidagi pilyastrlar, vitrajli ayvon va peshayvon bilan bezatilgan.Inqilobdan so‘ng bu yerda "Qizil Xoch" tashkilotining Daniya vakilligi, keyinchalik O‘zbek SSR Tashqi ishlar vazirligi joylashgan. 1990-yillarda binoda O‘zbekistonning xorijiy davlatlar bilan madaniy aloqalar jamiyati faoliyat yuritgan. Bugungi kunda saroy Axunboboyev va Sulaymonova ko‘chalari chorrahasida saqlanib qolgan. - Sputnik O‘zbekiston](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/0b/60360506_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_318ea45fad0e497aa9ea43a9e2579de5.png "Me’mor G. Svarichevskiyning uyi.Bir qavatli, pishiq g‘ishtdan qurilgan hashamatli uy XIX asrda me’mor G. Svarichevskiy tomonidan qurilgan. Bino doriy orderidagi pilyastrlar, vitrajli ayvon va peshayvon bilan bezatilgan.Inqilobdan so‘ng bu yerda "Qizil Xoch" tashkilotining Daniya vakilligi, keyinchalik O‘zbek SSR Tashqi ishlar vazirligi joylashgan. 1990-yillarda binoda O‘zbekistonning xorijiy davlatlar bilan madaniy aloqalar jamiyati faoliyat yuritgan. Bugungi kunda saroy Axunboboyev va Sulaymonova ko‘chalari chorrahasida saqlanib qolgan.")
