Olov va kabutar pochtasidan smartfongacha: bir muzeydagi aloqa tarixi
Olov va kabutar pochtasidan smartfongacha: bir muzeydagi aloqa tarixi
Sputnik O‘zbekiston
Olov va kabutar pochtasi, choparlar, telegraf, ilk telefonlar, kosmik aloqa va smartfonlar — Toshkentdagi Aloqa tarixi muzeyi insoniyat muloqot vositalarining asrlar davomida qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi.
Aloqa tarixi insonning axborot almashish va o‘z fikrini uzoq masofaga yetkazish ehtiyoji bilan chambarchas bog‘liq. Toshkentdagi Aloqa tarixi muzeyi ekspozitsiyasi ushbu taraqqiyot yo‘lini ilk signallardan tortib bugungi raqamli texnologiyalargacha kuzatish imkonini beradi.Ekskursiya aloqa sohasi taraqqiyotining o‘ziga xos “shajara daraxti”dan boshlanadi. Unda zamonaviy kommunikatsiya vositalari paydo bo‘lishidan ancha avval insonlar axborot uzatish uchun foydalangan turli usullar namoyish etilgan.Axborot uzatishning eng qadimiy usullaridan biri olov va tutun signallari bo‘lgan. Xabarlar baland tepaliklardan uzatilgan: kunduzi tutundan, kechasi esa olovdan foydalanilgan. Bir tepalikdagi signalni ikkinchisida ko‘rib, navbatdagi manzilga yetkazishgan. Shu tariqa xabar otliq choparga nisbatan ancha tez tarqalgan.Kabutar pochtasi ham aloqa tarixida alohida o‘rin tutadi. Muzey bosh muhofizining ta’kidlashicha, kabutarlarning o‘zi boqilgan va don berilgan joyiga qaytish instinktidan xabar yetkazishda foydalanilgan. Qushlar karvonlar bilan birga olib ketilib, keyin xabar bilan o‘z uyiga qaytarilgan.Ekspozitsiyada Buyuk ipak yo‘lidagi pochta xizmatiga bag‘ishlangan materiallar ham bor. XVII asrga oid xaritada xabarlarni otliq choparlar orqali yetkazish tizimi aks etgan. Yo‘lning har 15–20 kilometrida karvonsaroy va rabotlar joylashgan bo‘lib, choparlar bu yerda dam olgan, otlarini almashtirgan va zarur hollarda himoya uchun harbiylar yollashi mumkin bo‘lgan.Muzeyda pochta xizmatining keyingi taraqqiyot bosqichlari ham keng namoyish etilgan. Pochtalon sumkalari, tarozilar, shtempellovchi qurilmalar, kassa apparatlari, hisoblash mashinalari, fonarlar va boshqa jihozlar o‘sha davr pochta tizimi haqida tasavvur beradi.Ekspozitsiyada xorijiy davlatlarning pochta markalari ham namoyish etilgan. Marka nafaqat pochta to‘lovining belgisi, balki davlatning o‘ziga xos kichik “tashrif qog‘ozi” ham hisoblanadi. Ularda mamlakatning tabiati, hayvonot dunyosi, tarixiy shaxslari va me’moriy obidalari aks ettirilgan. Muzeyda O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin chiqarilgan davlat pochta markalari ham saqlanadi.Aloqaning keyingi muhim bosqichi — telegrafning paydo bo‘lishi. Ilk telegraf apparatlari Morze alifbosi — nuqta va tirelar yordamida axborot uzatgan. Keyinchalik apparatlar takomillashib, 1970-yillarga kelib teletayplar keng qo‘llanilgan. Ular axborotni matn ko‘rinishida uzatish imkonini bergan.Telefonlar tarixi ham ekspozitsiyaning qiziqarli qismlaridan biridir. Ilk telefonlarda bizga tanish raqam terish mexanizmi bo‘lmagan. Abonentlarni operator qo‘lda ulagan. Telefon stansiyalarida ishlash uchun xodimlardan yaxshi xotira, diqqat-e’tibor va tezkorlik talab qilingan.Muzeyda turli telefon apparatlari, harbiy telefonlar, kommutatorlar, direktorlik pultlari, shuningdek, laboratoriyalar, shaxtalar va suv osti kemalarida foydalanilgan maxsus himoyalangan telefon apparatlarini ko‘rish mumkin.Kabel aloqasiga bag‘ishlangan ekspozitsiyada mis kabellar va zamonaviy optik tolali kabellar namunalari o‘rin olgan. Zamonaviy texnologiyalar orqali axborot uzatish imkoniyatlari ilk mis kabellar bilan taqqoslaganda nihoyatda kengaygan.O‘zbekistonda aloqa sohasining rivojlanishi kosmik texnologiyalar bilan ham bog‘liq. Muzeyda 1980-yilda Toshkent viloyati Ohangaron tumani Evalak qishlog‘ida barpo etilgan “Azimut-T” stansiyasining maketi mavjud. O‘z davrida u ikkita telekanal, to‘rtta radiokanal va 180 ta telefon stansiyasini bog‘lash imkonini bergan.Ekspozitsiyada “Luna-24” kosmik stansiyasining maketi ham alohida qiziqish uyg‘otadi. 1976-yilda Oyga uchirilgan ushbu stansiya Oy tuprog‘idan namuna olib, Yerga qaytargan. Stansiyaning tuproq namunasini olishga mo‘ljallangan elementlaridan biri Toshkent mashinasozlik konstruktorlik burosida ishlab chiqilgan.Ekspozitsiya radio, televidenie, kompyuter, internet va mobil aloqaning rivojlanish tarixini ham qamrab oladi. Radio nuqtalari, patefonlar, radio qurilmalari, ilk kompyuterlar, mobil va statsionar telefonlar ana shu taraqqiyot bosqichlarini namoyish etadi.Mobil aloqa tarixida 1973-yilda Martin Kuper tomonidan qo‘lda ushlanadigan mobil telefon orqali ilk qo‘ng‘iroq amalga oshirilgani alohida voqea bo‘lgan. "Motorola DynaTAC" apparati bir kilogrammdan ortiq og‘irlikka ega bo‘lib, asosan qo‘ng‘iroq qilish vazifasini bajargan. Bugungi smartfonlar esa aloqa, internet, foto va video, navigatsiya hamda ko‘plab raqamli xizmatlarni bir qurilmada birlashtirgan.Bu davrga oid telefon apparatlari va mamlakatda faoliyat yuritgan mobil operatorlar haqidagi ma’lumotlar ham ekspozitsiyadan o‘rin olgan.Ekskursiyaning so‘nggi qismi zamonaviy texnologiyalarga bag‘ishlangan bo‘lib, unda aloqa sohasining tarixi bugungi kun — internet, raqamli xizmatlar, elektron to‘lovlar va axborot texnologiyalari bilan uyg‘unlashadi.Bugun muzey, ayniqsa, sohaviy oliy ta’lim muassasalari talabalari uchun qiziqarli. Ekspozitsiya yosh avlodga texnologiyalar qanday tez o‘zgarganini — olov va kabutar orqali xabar uzatishdan tortib raqamli tarmoqlar orqali bir zumda axborot almashishgacha bo‘lgan yo‘lni ko‘rsatib beradi.Aloqa tarixi muzeyi shu ma’noda oddiy eski apparatlar to‘plami emas. U inson tafakkuri va ixtirochilik salohiyatining o‘ziga xos solnomasi bo‘lib, har bir eksponat odamlarni masofalarni yaqinlashtirish, axborot uzatishni tezlashtirish va muloqotning yangi usullarini izlashga bo‘lgan intilishi haqida hikoya qiladi.
Signal olovlari va kabutar pochtasidan mobil telefon va raqamli texnologiyalargacha — aloqa qanday rivojlangan? Bu haqda Aloqa tarixi muzeyi bosh muhofizi Nafisa Saidova hikoya qiladi.
Aloqa tarixi insonning axborot almashish va o‘z fikrini uzoq masofaga yetkazish ehtiyoji bilan chambarchas bog‘liq. Toshkentdagi Aloqa tarixi muzeyi ekspozitsiyasi ushbu taraqqiyot yo‘lini ilk signallardan tortib bugungi raqamli texnologiyalargacha kuzatish imkonini beradi.
Ekskursiya aloqa sohasi taraqqiyotining o‘ziga xos “shajara daraxti”dan boshlanadi. Unda zamonaviy kommunikatsiya vositalari paydo bo‘lishidan ancha avval insonlar axborot uzatish uchun foydalangan turli usullar namoyish etilgan.
“Insoniyat paydo bo‘lganidanoq axborot almashishga ehtiyoj sezgan va buning uchun turli usullardan foydalangan”, — deydi Aloqa tarixi muzeyi bosh muhofizi Nafisa Saidova.
Axborot uzatishning eng qadimiy usullaridan biri olov va tutun signallari bo‘lgan. Xabarlar baland tepaliklardan uzatilgan: kunduzi tutundan, kechasi esa olovdan foydalanilgan. Bir tepalikdagi signalni ikkinchisida ko‘rib, navbatdagi manzilga yetkazishgan. Shu tariqa xabar otliq choparga nisbatan ancha tez tarqalgan.
Kabutar pochtasi ham aloqa tarixida alohida o‘rin tutadi. Muzey bosh muhofizining ta’kidlashicha, kabutarlarning o‘zi boqilgan va don berilgan joyiga qaytish instinktidan xabar yetkazishda foydalanilgan. Qushlar karvonlar bilan birga olib ketilib, keyin xabar bilan o‘z uyiga qaytarilgan.
Ekspozitsiyada Buyuk ipak yo‘lidagi pochta xizmatiga bag‘ishlangan materiallar ham bor. XVII asrga oid xaritada xabarlarni otliq choparlar orqali yetkazish tizimi aks etgan. Yo‘lning har 15–20 kilometrida karvonsaroy va rabotlar joylashgan bo‘lib, choparlar bu yerda dam olgan, otlarini almashtirgan va zarur hollarda himoya uchun harbiylar yollashi mumkin bo‘lgan.
“Pochta xizmati qadimda ham pullik xizmat bo‘lgan, bugun ham pullik xizmat hisoblanadi”, — deydi Nafisa Saidova.
Muzeyda pochta xizmatining keyingi taraqqiyot bosqichlari ham keng namoyish etilgan. Pochtalon sumkalari, tarozilar, shtempellovchi qurilmalar, kassa apparatlari, hisoblash mashinalari, fonarlar va boshqa jihozlar o‘sha davr pochta tizimi haqida tasavvur beradi.
Ekspozitsiyada xorijiy davlatlarning pochta markalari ham namoyish etilgan. Marka nafaqat pochta to‘lovining belgisi, balki davlatning o‘ziga xos kichik “tashrif qog‘ozi” ham hisoblanadi. Ularda mamlakatning tabiati, hayvonot dunyosi, tarixiy shaxslari va me’moriy obidalari aks ettirilgan. Muzeyda O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin chiqarilgan davlat pochta markalari ham saqlanadi.
Aloqaning keyingi muhim bosqichi — telegrafning paydo bo‘lishi. Ilk telegraf apparatlari Morze alifbosi — nuqta va tirelar yordamida axborot uzatgan. Keyinchalik apparatlar takomillashib, 1970-yillarga kelib teletayplar keng qo‘llanilgan. Ular axborotni matn ko‘rinishida uzatish imkonini bergan.
“Bitta sexda shunday shovqin ichida 50 tadan 200 tagacha operator ishlagan. 24 soat davomida axborot jo‘natilgan va qabul qilingan”, — deya hikoya qiladi muzey bosh muhofizi.
Telefonlar tarixi ham ekspozitsiyaning qiziqarli qismlaridan biridir. Ilk telefonlarda bizga tanish raqam terish mexanizmi bo‘lmagan. Abonentlarni operator qo‘lda ulagan. Telefon stansiyalarida ishlash uchun xodimlardan yaxshi xotira, diqqat-e’tibor va tezkorlik talab qilingan.
“Telefon so‘zni shunchaki uzatish emas, balki uzoqdagi insonni eshitish va u bilan gaplashish imkoniyatini berdi”, — deya ta’kidlaydi Nafisa Saidova.
Muzeyda turli telefon apparatlari, harbiy telefonlar, kommutatorlar, direktorlik pultlari, shuningdek, laboratoriyalar, shaxtalar va suv osti kemalarida foydalanilgan maxsus himoyalangan telefon apparatlarini ko‘rish mumkin.
Kabel aloqasiga bag‘ishlangan ekspozitsiyada mis kabellar va zamonaviy optik tolali kabellar namunalari o‘rin olgan. Zamonaviy texnologiyalar orqali axborot uzatish imkoniyatlari ilk mis kabellar bilan taqqoslaganda nihoyatda kengaygan.
O‘zbekistonda aloqa sohasining rivojlanishi kosmik texnologiyalar bilan ham bog‘liq. Muzeyda 1980-yilda Toshkent viloyati Ohangaron tumani Evalak qishlog‘ida barpo etilgan “Azimut-T” stansiyasining maketi mavjud. O‘z davrida u ikkita telekanal, to‘rtta radiokanal va 180 ta telefon stansiyasini bog‘lash imkonini bergan.
Ekspozitsiyada “Luna-24” kosmik stansiyasining maketi ham alohida qiziqish uyg‘otadi. 1976-yilda Oyga uchirilgan ushbu stansiya Oy tuprog‘idan namuna olib, Yerga qaytargan. Stansiyaning tuproq namunasini olishga mo‘ljallangan elementlaridan biri Toshkent mashinasozlik konstruktorlik burosida ishlab chiqilgan.
“Ushbu eksponat muzeyimizda O‘zbekistonning ham bu loyihada hissasi borligini ko‘rsatish uchun saqlanadi”, — deydi muzey bosh muhofizi.
Ekspozitsiya radio, televidenie, kompyuter, internet va mobil aloqaning rivojlanish tarixini ham qamrab oladi. Radio nuqtalari, patefonlar, radio qurilmalari, ilk kompyuterlar, mobil va statsionar telefonlar ana shu taraqqiyot bosqichlarini namoyish etadi.
Mobil aloqa tarixida 1973-yilda Martin Kuper tomonidan qo‘lda ushlanadigan mobil telefon orqali ilk qo‘ng‘iroq amalga oshirilgani alohida voqea bo‘lgan. "Motorola DynaTAC" apparati bir kilogrammdan ortiq og‘irlikka ega bo‘lib, asosan qo‘ng‘iroq qilish vazifasini bajargan. Bugungi smartfonlar esa aloqa, internet, foto va video, navigatsiya hamda ko‘plab raqamli xizmatlarni bir qurilmada birlashtirgan.
Ekspozitsiyaning alohida qismi O‘zbekistonda mobil aloqaning shakllanish tarixiga bag‘ishlangan. Muzey ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatda birinchi mobil aloqa qo‘ng‘irog‘i 1992-yil 26-avgustda amalga oshirilgan.
Bu davrga oid telefon apparatlari va mamlakatda faoliyat yuritgan mobil operatorlar haqidagi ma’lumotlar ham ekspozitsiyadan o‘rin olgan.
Ekskursiyaning so‘nggi qismi zamonaviy texnologiyalarga bag‘ishlangan bo‘lib, unda aloqa sohasining tarixi bugungi kun — internet, raqamli xizmatlar, elektron to‘lovlar va axborot texnologiyalari bilan uyg‘unlashadi.
Bugun muzey, ayniqsa, sohaviy oliy ta’lim muassasalari talabalari uchun qiziqarli. Ekspozitsiya yosh avlodga texnologiyalar qanday tez o‘zgarganini — olov va kabutar orqali xabar uzatishdan tortib raqamli tarmoqlar orqali bir zumda axborot almashishgacha bo‘lgan yo‘lni ko‘rsatib beradi.
“Qo‘lida eng so‘nggi smartfonni ushlab yurgan yoshlarga ba’zan ilgarigi aloqa vositalari qanday ko‘rinishda bo‘lganini tasavvur qilish qiyin”, — deydi Nafisa Saidova.
Aloqa tarixi muzeyi shu ma’noda oddiy eski apparatlar to‘plami emas. U inson tafakkuri va ixtirochilik salohiyatining o‘ziga xos solnomasi bo‘lib, har bir eksponat odamlarni masofalarni yaqinlashtirish, axborot uzatishni tezlashtirish va muloqotning yangi usullarini izlashga bo‘lgan intilishi haqida hikoya qiladi.
KVN-49 — aholiga sotish uchun ishlab chiqarilgan ilk sovet televizorlaridan biri. 1949-yilda savdoga chiqarilgan. Kichik ekranli va tasvirni kattalashtiruvchi obyektivga ega bo‘lgan. O‘sha davrda televizion minoralar barcha hududlarda ham bo‘lmagani uchun televizion signalni qabul qilish imkoniyati cheklangan edi.
"Luna-24" kosmik stansiyasining maketi. 1976-yilda ushbu apparat Yerga Oy tuprog‘ining namunasini olib kelgan. Stansiyaning ayrim elementlaridan birini yaratishda Toshkent mashinasozlik konstruktorlik burosi ishtirok etgan.
Bu bir xona ko‘rinishidagi ekspozitsiya — muzeyimizga bir kishining sovg‘asi. Muhandis va kolleksioner Kartanov 2014-yilda Amerikaga ko‘chib ketishi munosabati bilan o‘z kolleksiyasidagi barcha radiolarni muzeyimizga sovg‘a qilgan. Eng yaxshi saqlanadigan joy — bu muzey. Bundan tashqari, ishlab chiqarilganiga 50-yildan oshgan uskunalar antikvar buyum hisoblanadi va ularni mamlakat chegarasidan olib chiqishga ruxsat berilmaydi
Alohida o‘rinni 1928-yilda Toshkentda Boris Pavlovich Grabovskiy tomonidan yaratilgan birinchi elektron naycha maketi egallaydi. Ixtiro harakatlanuvchi tasvirni uzatish imkonini bergan va Toshkentda patentlangan. Biroq moliyaviy va boshqa sabablar tufayli ishlanmani rivojlantirish imkoni bo‘lmagan.
1965 yilda Grabovskiy o‘z ixtirosini YuNESKO tadbirida namoyish etib, harakatlanuvchi tasvirni uzatish tizimini yaratishdagi ustuvorligini tasdiqlagan. Unga O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan ixtirochi unvoni berilgan
O‘zbekistondagi birinchi mobil aloqa vositasi. Telefon apparatidan O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov foydalangan. Aynan shu telefon orqali 1992-yil 26-avgust kuni O‘zbekistonda birinchi bor simsiz aloqa amalga oshirilgan.
Maxsus pochta xizmati: pochtalon sumkasi, "Nagan" revolveri.
Revolver haqiqiy. 1900-yilda Tula imperatorlik qurolsozlik zavodida ishlab chiqarilgan. 1939–1986 yillarda maxfiy hujjatlarni tashib yuruvchi har bir pochtalonga o‘zini himoya qilish uchun qurol berilgan
!["Luna-24" kosmik stansiyasining maketi. 1976-yilda ushbu apparat Yerga Oy tuprog‘ining namunasini olib kelgan. Stansiyaning ayrim elementlaridan birini yaratishda Toshkent mashinasozlik konstruktorlik burosi ishtirok etgan. - Sputnik O‘zbekiston](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/07/60274597_0:0:1536:1024_600x0_80_0_1_cdc39b1f409b989524bc34d6753ac671.png ""Luna-24" kosmik stansiyasining maketi. 1976-yilda ushbu apparat Yerga Oy tuprog‘ining namunasini olib kelgan. Stansiyaning ayrim elementlaridan birini yaratishda Toshkent mashinasozlik konstruktorlik burosi ishtirok etgan.")
![Birinchi "AGAT-9" kompyuteri - Sputnik O‘zbekiston](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/07/60263534_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_454595e8cfa2d55bbf6792b813664110.png "Birinchi "AGAT-9" kompyuteri")
![1980 yilda Toshkent viloyati Ohangaron tumani Evalak qishlog‘ida barpo etilgan "Azimut-T" stansiyasining maketi - Sputnik O‘zbekiston](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/07/60263469_0:0:1536:1024_600x0_80_0_1_c4a97d3b3eb6ccf2186304b37cfa0c50.png "1980 yilda Toshkent viloyati Ohangaron tumani Evalak qishlog‘ida barpo etilgan "Azimut-T" stansiyasining maketi")
![Maxsus pochta xizmati: pochtalon sumkasi, "Nagan" revolveri.Revolver haqiqiy. 1900-yilda Tula imperatorlik qurolsozlik zavodida ishlab chiqarilgan. 1939–1986 yillarda maxfiy hujjatlarni tashib yuruvchi har bir pochtalonga o‘zini himoya qilish uchun qurol berilgan - Sputnik O‘zbekiston](https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/09/07/60263225_0:0:1535:1024_600x0_80_0_1_d236b015245b8933cc6c3fff61669cf5.png "Maxsus pochta xizmati: pochtalon sumkasi, "Nagan" revolveri.Revolver haqiqiy. 1900-yilda Tula imperatorlik qurolsozlik zavodida ishlab chiqarilgan. 1939–1986 yillarda maxfiy hujjatlarni tashib yuruvchi har bir pochtalonga o‘zini himoya qilish uchun qurol berilgan")
