Arktikada xalqaro hamkorlik: muammolar va imkoniyatlar — Lavrov maqolasi
08:23 31.08.2026 (yangilandi: 10:20 31.08.2026)
© Sputnik / Ramil Sitdikov
/ Obuna bo‘lish
Sergey Lavrov o‘z maqolasida Rossiyaning Arktikadagi siyosati, Shimoliy dengiz yo‘li, Xitoy va Hindiston bilan hamkorlik, NATO faolligi hamda Arktika kengashining kelajagi haqida batafsil yozdi.
Rossiya tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrovning Arctic.ru uchun maqolasidagi asosiy bayonotlar.
19 avgust kuni Arktika kemachiligi uchun muhim voqea yuz berdi. Transarktika transport yo‘lagining eng muhim tarkibiy qismi bo‘lgan Shimoliy dengiz yo‘li orqali Xitoydan Murmansk portiga birinchi marta konteyner tashuvchi kema yetib keldi.
Xorijiy hamkorlar ishtirokida Rossiya qutb orti hududini o‘zlashtirishning yangi bosqichi boshlandi. Bu hududda milliy yalpi ichki mahsulotning kamida 10 foizi ishlab chiqariladi va 2,5 milliondan ortiq Rossiya fuqarosi yashaydi.
Lavrov shu munosabat bilan Rossiya Arktikadagi mavjud vaziyatni qanday baholayotgani va u yerda xalqaro hamkorlikni qanday yo‘lga qo‘yishni rejalashtirayotgani haqida bir qator mulohazalarini bildirdi.
Rossiya va Arktikadagi xalqaro hamkorlar
Prezident Vladimir Putin tomonidan tasdiqlangan 2035-yilgacha bo‘lgan davrda Rossiyaning Arktikadagi davlat siyosati asoslari barcha hokimiyat organlarining ishini Rossiya Federatsiyasining Arktika zonasi aholisi hayot sifatini oshirish, hududlarning iqtisodiy o‘sishi, atrof-muhitni muhofaza qilish va o‘zaro manfaatli xalqaro hamkorlikka qaratadi.
Xorijiy mamlakatlar va davlatlararo tashkilotlar bilan munosabatlar sohasida muvofiqlashtiruvchi funksiyalarga ega bo‘lgan Tashqi ishlar vazirligi uchun bu alohida ahamiyatga ega.
Lavrovning ta’kidlashicha, Arktika zonasini, dengiz logistikasini va Shimoliy dengiz yo‘lini rivojlantirish bilan bog‘liq masalalarning butun majmuasi Rossiya Federatsiyasi Dengiz kollegiyasi ishida muhim o‘rin tutadi.
Yuqori kengliklardagi tashqi siyosiy faoliyatning ustuvor yo‘nalishlari 2023-yil 31-martda qabul qilingan amaldagi Tashqi siyosat konsepsiyasida mustahkamlangan.
Arktikada Rossiya tinchlik va barqarorlikni saqlashga, milliy xavfsizlikka tahdid darajasini pasaytirishga, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uchun qulay tashqi sharoit yaratishga intilmoqda.
Bu yo‘l-yo‘riqlarni amalda ro‘yobga chiqarish uchun Moskva konstruktiv kayfiyatda bo‘lgan va bunday hamkorlikka tayyor barcha xorijiy davlatlar bilan ishlashga tayyor.
Lavrovning fikricha, bunday davlatlar ko‘p. Uzoq Shimolning ulkan resurs va transport-logistika salohiyati, o‘ziga xos tabiiy-iqlim xususiyatlari, uzoq yillik mintaqaviy hamkorlik an’analari, kam sonli tub xalqlarning boy madaniy merosi o‘zaro manfaatli hamkorlik uchun keng imkoniyatlar ochadi.
Qutb ortida Rossiya yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘ygan davlatlar qatorida, avvalo, Xitoy va Hindistonni tilga oldi.
Pekin bilan Arktika mavzusi ikki mamlakat hukumat rahbarlarining muntazam uchrashuvlarida batafsil muhokama qilinadi. Shimoliy dengiz yo‘li bo‘yicha ikki tomonlama kichik komissiya, vazirliklararo maslahatlashuvlar va ilmiy almashinuv mexanizmlari faoliyat yuritmoqda.
Lavrovning so‘zlariga ko‘ra, natijalar o‘z-o‘zidan ko‘rinib turibdi — Rossiyaning shimoliy dengizlari orqali muntazam konteyner tashuvlari yo‘lga qo‘yildi, ular sonini oshirish rejalashtirilmoqda. Shuningdek, boshqa yo‘nalishlarda, jumladan, qutb tadqiqotlari sohasida ham natijalarga erishilmoqda.
Yuqori kengliklar masalalari bo‘yicha Nyu-Dehli bilan ham faol muloqot olib borilmoqda. Avgust oyi oxirida bu mavzu Savdo-iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va madaniy hamkorlik bo‘yicha Rossiya-Hindiston hukumatlararo komissiyasi yig‘ilishida ko‘rib chiqildi.
Hindiston korporatsiyalari Rossiya qutb orti hududining resurs salohiyatini o‘zlashtirishda ishtirok etmoqda. Ayrim ekspertlarning fikricha, Arktika yaqin 20-yil ichida Rossiya va Hindiston hamkorligining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylanishi mumkin.
Braziliya, Indoneziya, Eron va boshqa BRIKS mamlakatlari bilan Uzoq Shimolda hamkorlik qilish istiqbollari ham mavjud.
Rossiya Belarus, MDH makonidagi boshqa ittifoqchilar va hamkorlar bilan hamkorlikni rivojlantirishga tayyor.
Shuningdek, Rossiyaga qarshi "kollektiv G‘arb"ning do‘stona bo‘lmagan sanksiyalar kampaniyasida ishtirok etishiga qaramay, Moskva bilan Arktikadagi ayrim loyihalar bo‘yicha hamkorlikda ishlashga qiziqish bildirayotgan Janubiy Koreya va Singapur ham tilga olindi.
Yuqori kengliklarda noarktik davlatlarning Rossiya bilan kooperatsiyani yo‘lga qo‘yishga bo‘lgan qiziqishi Arktika masalalariga bag‘ishlangan simpozium va konferensiyalarda xorijiy mehmonlarning faol ishtirokida ham namoyon bo‘lmoqda.
Ko‘plab xorijiy delegatsiyalar 1-sentabr kuni Vladivostokda ochiladigan XI Sharqiy iqtisodiy forumning maxsus sessiyalarida Arktika masalalarini muhokama qilishda ishtirok etadi.
Kelgusi yil mart oyida Murmanskda Rossiya qutb orti mintaqasining navbatdagi asosiy xalqaro forumi — "Arktika — muloqot hududi" bo‘lib o‘tadi.
Arktikadagi xalqaro hamkorlikka oid muammolar
Lavrovning ta’kidlashicha, Arktikani tinchlik va hamkorlik hududi sifatida saqlab qolish butun xalqaro hamjamiyat manfaatlariga mos keladi va Rossiya ham bundan manfaatdor.
Shu bilan birga, uning fikricha, bu nuqtayi nazarga qo‘shilmaydiganlar ham bor.
"Bo‘lmasa, NATO davlatlari, umuman, ushbu harbiy alyans mintaqani harbiylashtirishga, u yerda xalqaro keskinlik o‘choqlarini yaratishga harakat qilayotganini qanday tushuntirish mumkin?" — deb yozdi Rossiya TIV rahbari.
2026 yil fevral oyida NATO yuqori kengliklarda harbiy ishtirokini kengaytirishga qaratilgan "Arktika qo‘riqchisi" operatsiyasini boshladi.
Lavrovning so‘zlariga ko‘ra, bevosita Rossiyaning shimoliy chegaralari yaqinida kuchaytirilgan harbiy tayyorgarliklar olib borilmoqda. Mintaqadan tashqari mamlakatlarni jalb qilgan holda tajovuzkor yo‘nalishdagi keng ko‘lamli mashg‘ulotlar o‘tkazilmoqda, NATO qo‘mondonlik-shtab tuzilmasining yangi elementlari paydo bo‘lmoqda.
Uning ta’kidlashicha, Uzoq Shimoldagi bunday harbiy faollik Rossiya xavfsizligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahdid soladi. Potensial halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan qurolli qarama-qarshilikni keltirib chiqaruvchi hodisalar xavfi ham ortib bormoqda.
Harbiy sohada ongli ravishda va maqsadli tarzda ishonchsizlik muhitini yaratish, Lavrovning yozishicha, G‘arbning Arktika mintaqasida qo‘shma loyihalarni amalga oshirishda ishtirok etayotgan jahon ko‘pchiligi mamlakatlarining yuridik va jismoniy shaxslariga qarshi noqonuniy moliyaviy-iqtisodiy sanksiyalar yordamida Rossiyaning xalqaro hamkorlik sohasidagi qonuniy huquqlariga putur yetkazishga urinishlari bilan bir vaqtda sodir bo‘lmoqda.
TIV rahbari NATO va boshqa g‘arb davlatlari o‘zlarining asl maqsadlarini yashirmayotganini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, ular Arktikani Rossiya va uning hamfikrlari rivojlanishini to‘xtatish uchun yangi qarama-qarshilik frontiga aylantirish vazifasini e’lon qilmoqda.
G‘arbning Rossiyaga qarshi siyosatining ko‘rinishlaridan biri Uzoq Shimolda ko‘p tomonlama hamkorlikning bir vaqtlar samarali bo‘lgan mexanizmlari ishini to‘sib qo‘yish bo‘ldi.
Ularning bir qismi o‘z faoliyatini to‘xtatdi, boshqalarining faoliyati esa dushmanlik harakatlari fonida ular bilan aloqalarni uzishga majbur bo‘lgan Rossiya ishtirokisiz sezilarli darajada ma’nosini yo‘qotdi.
Qariyb 30-yil oldin — 1996-yil 19-sentabrda tashkil etilgan Arktika kengashi saqlanib qolgan yagona hukumatlararo format bo‘lib qolmoqda.
Lavrovning baholashicha, Kengash o‘z yubileyiga yaxshi holatda yetib kelmayapti. 2022-yil mart oyidan beri G‘arbga mansub a’zo davlatlarning harakatlari tufayli u "muzlatilgan" holatda qolmoqda va jiddiy inqirozni boshdan kechirmoqda.
Vazirlar uchrashuvlari va asosiy muvofiqlashtiruvchi organ — Katta mansabdor shaxslar qo‘mitasi yig‘ilishlari o‘tkazilmayapti, loyihalarni amalga oshirish imkoniyatlari cheklangan. Tashkilot faoliyati asosan ekspertlar darajasidagi aloqalar va ishchi organlarning masofaviy formatdagi uchrashuvlariga borib taqalmoqda.
Agar boshqa ishtirokchilar barchaning qonuniy manfaatlarini o‘zaro hisobga olish asosida halol ishlasa, Rossiya Arktika kengashining to‘laqonli faoliyatini tiklashga tayyor.
Biroq Moskva NATO davlatlari hozir tashkilotda amalga oshirishga urinayotgan boshqa ssenariyga ham tayyor. Lavrovning so‘zlariga ko‘ra, ular Arktika masalalarini Rossiya ishtirokisiz o‘zlarining tor doirasida muhokama qilishga urinmoqda va shu bilan Arktika kengashini obro‘sizlantirish hamda marginallashtirishga olib bormoqda.
"Buning uchun bizda Rossiyaning Arktikadagi rejalarini ishonch bilan amalga oshirish uchun hududlar, logistika, texnologiyalar va o‘zaro manfaatli loyihalar bo‘yicha ishonchli hamkorlar mavjud", — dedi Lavrov.
Arktikada xalqaro hamkorlikning kelajagi
Rossiya TIV rahbari mamlakat Arktikada yetakchi davlat bo‘lgani, shunday bo‘lib qolmoqda va bundan keyin ham shunday bo‘lishini ta’kidladi.
Iqlim o‘zgarishi va qutb yaqinidagi muzliklarning erishi davom etar ekan, ekspertlarning prognozlariga ko‘ra, Arktikaning transport va resurs imkoniyatlari ortib boradi.
Mintaqa logistika zanjirlaridagi uzilishlar ko‘payib borayotgan bir paytda, eng avvalo, xalqaro iqtisodiyot uchun tizimli ahamiyatga ega bo‘lgan Dunyo okeani bo‘g‘ozlarida barqaror savdo aloqalarini ta’minlashda muhim rol o‘ynay boshladi.
Rossiyaning milliy manfaatlari va xavfsizligini ta’minlash uchun Arktikaning strategik ahamiyati ham ortib boradi.
Moskva yuqori kengliklarni kompleks o‘zlashtirishni, Rossiya Arktika zonasining infratuzilmasini mamlakat qonunchiligi va oldida turgan rivojlanish maqsadlariga muvofiq qurishni davom ettiradi.
Xo‘jalik faoliyatida ham Arktika dengiz kengliklari Dunyo okeanining ajralmas qismi ekanidan kelib chiqiladi.
Unga BMTning 1982-yildagi Dengiz huquqi to‘g‘risidagi konvensiyasi qoidalari to‘liq tatbiq etiladi. Konvensiya qirg‘oqbo‘yi davlatlariga qutb orti hududida alohida huquq va majburiyatlarni belgilab beradi.
Ushbu huquq va majburiyatlarga sodiqlik Arktika "beshligi" — Rossiya, Daniya, Kanada, Norvegiya va AQSh tomonidan 2008-yilda qabul qilingan Ilulissat deklaratsiyasida qayd etilgan.
Rossiya hozirgi bosqichda yuqori kengliklarda iqtisodiy va boshqa faoliyatni tartibga solishning yangi xalqaro-huquqiy vositalarini ishlab chiqishga ehtiyoj ko‘rmayapti.
Lavrov Rossiyaning qutb ortidagi tashqi siyosati keng qamrovli va pragmatik xarakterini saqlab qolishini bildirdi. Moskva Arktikaning Yevroosiyoda xavfsizlik va hamkorlikning umumqit’aviy makoni ajralmas qismiga aylanishini qo‘llab-quvvatlaydi.
Rossiya TIV rahbarining fikricha, bugungi raqiblar tarixning ko‘plab saboqlarini o‘rganishi va Rossiya bilan sanksiyalar hamda tahdidlar tilida gaplashish istiqbolga ega emasligini anglab yetishi kerak.
U do‘stona bo‘lmagan va dushmanlik harakatlari adekvat, jumladan, asimmetrik javob olishini ta’kidladi.
"Rossiya dunyoning istalgan mintaqasida konstruktiv muloqotni afzal ko‘radi, ammo zarurat tug‘ilganda milliy manfaatlarimiz barcha mavjud vositalar bilan himoya qilinadi", — deb yozdi Lavrov.
Uning eslatishicha, Rossiya prezidenti Vladimir Putin Arktikada jiddiy ish olib borilayotgani va Moskva unda teng huquqlilik hamda o‘zaro manfaatdorlik asosida ishtirok etishga tayyor barcha hamkorlar uchun ochiq ekanini bir necha bor ta’kidlagan.
Lavrovning so‘zlariga ko‘ra, NATO rusofoblari doirasidan tashqarida bunday hamkorlar mutlaq ko‘pchilikni tashkil etadi.
Tabiiy resurslarni o‘zlashtirish, Transarktika transport yo‘lagi va uning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lgan Shimoliy dengiz yo‘lidan foydalanish istiqbolli yo‘nalishlar qatoriga kiradi.
Sanoat, transport va turizm infratuzilmasini yaratish ustuvor vazifalar sirasiga kiradi.
Uzoq Shimol aholisining farovonligini oshirish, shimol tabiatini asrab-avaylash va ilmiy tadqiqotlar olib borish ham ustuvor vazifalar bo‘lib qoladi.
Lavrovning ta’kidlashicha, Rossiya bu sohalarning barchasida xalqaro hamkorlikka katta ahamiyat beradi.
