https://oz.sputniknews.uz/20260803/tashkent-parovoz-muzey-59448855.html

Temiryo‘lchilar kuniga: Toshkentdagi "Parovozlar muzeyi"da nimalar saqlanmoqda

Temiryo‘lchilar kuniga: Toshkentdagi "Parovozlar muzeyi"da nimalar saqlanmoqda

Sputnik O‘zbekiston

Toshkent temir yo‘l texnikasi muzeyida XIX asr oxiridagi temir yo‘l qurilishidan tortib, parovoz, teplovoz va elektrovozlargacha bo‘lgan tarixni ko‘rish, ayrim lokomotivlar kabinasiga kirish mumkin.

2026-08-03T19:34+0500

2026-08-03T19:34+0500

2026-08-03T19:34+0500

muzey

foto

temir yo‘l

o‘zbekiston temir yo‘llari

tarix

toshkent

https://cdn1.img.sputniknews.uz/img/07ea/08/03/59451049_0:80:1536:944_1920x0_80_0_0_9ee8139bec66d8f288673d855f4039d3.png

Poytaxt markazida, Shimoliy vokzal yaqinida Toshkent temir yo‘l texnikasi muzeyi joylashgan. Shahar aholisi uni ko‘pincha "Parovozlar muzeyi" deb ataydi. Bu yerda temir yo‘l tarixi nafaqat arxiv hujjatlari va suratlar, balki o‘nlab yillar davomida Markaziy Osiyo yo‘llarida xizmat qilgan haqiqiy lokomotivlar orqali ham namoyon bo‘ladi."Olovli arava"dan zamonaviy lokomotivlargachaMintaqada temir yo‘l tarmog‘ining barpo etilishi XIX asr oxiridagi eng yirik muhandislik loyihalaridan biri bo‘lgan. Zakaspiy harbiy temir yo‘li qurilishi 1880-yilda boshlangan. Yo‘l Qoraqum cho‘li orqali, suvsiz hududlar va ko‘chma qumlar orasidan o‘tkazilgan.1885 yilda temir yo‘l Ashxobodga, 1886-yilda Chorjo‘yga, 1888-yilda esa Samarqandga yetib keldi. Keyinchalik tarmoqlar Toshkent, Farg‘ona vodiysi va Andijon tomon kengaytirildi. 1906-yilda Orenburg — Toshkent magistralining ishga tushirilishi Markaziy Osiyoni mamlakatning markaziy hududlari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘ladi.Yubiley ko‘rgazmasidan muzeygachaMuzey tarixi 1988-yilda, O‘rta Osiyo temir yo‘lining 100-yilligi nishonlangan davrda boshlangan. Toshkent-Yo‘lovchi stansiyasida lokomotivlarning vaqtinchalik ko‘rgazmasi tashkil etildi. U poytaxt aholisi va mehmonlarida katta qiziqish uyg‘otgach, ekspozitsiyani saqlab qolishga qaror qilindi.Muzey 1989-yil 4-avgustda tantanali ravishda ochildi. Muassasa ma’lumotlariga ko‘ra, bugun ochiq osmon ostida 43 ga yaqin yirik eksponat — parovozlar, teplovozlar, elektrovozlar, yo‘lovchi vagonlari, elektropoyezdning bosh vagoni hamda yo‘l qurilishi va ta’mirlash texnikasi namunalari saqlanmoqda.Muzey fondida ikki mingdan ortiq tarixiy surat, arxiv hujjatlari, temiryo‘lchilar kiyimlari, asbob-uskunalar va aloqa vositalari ham bor.KCh-4 dan "General"gachaMuzey darvozasi oldida mehmonlarni Škoda zavodida ishlab chiqarilgan KCh-4-228 tor izli parovozi kutib oladi. Bunday parovozlar torf korxonalari va bolalar temir yo‘llarida ishlatilgan.Ekspozitsiyadagi eng qadimiy texnikalardan biri — 1924-yilda ishlab chiqarilgan SU-250-94 yo‘lovchi parovozidir. Katta diametrli harakatlantiruvchi g‘ildiraklari tufayli u soatiga 115 kilometrgacha tezlikka erisha olgan.TGK2-2245 — Kaluga zavodida ishlab chiqarilgan kam quvvatli, ikki o‘qli manyovr teplovozi. U SSSRdagi sanoat korxonalari va yirik temir yo‘l stansiyalarida, jumladan, O‘zbekistonda ham foydalanilgan. Teplovoz U1D6 dizel dvigateli va gidromexanik uzatma bilan jihozlangan bo‘lib, quvvati 250 ot kuchini tashkil etadi va soatiga 60 kilometrgacha tezlikda harakatlana oladi.Uning yaqinida Ikkinchi jahon urushi yillarida lend-liz dasturi bo‘yicha yetkazib berilgan Amerikaning Yea yuk parovozi turibdi. Muzey mutaxassislarining aytishicha, yuk parovozlarini qora rangga bo‘yash amaliy jihatdan qulay bo‘lgan: ko‘mir tutuni va qurum korpusda kamroq ko‘zga tashlangan.Yea-2371 — 1944-yilda AQShning Baldwin Locomotive Works zavodida ishlab chiqarilgan qudratli yuk parovozi. Quvvati qariyb 2200 ot kuchiga teng bo‘lgan lokomotiv soatiga 70 kilometrgacha tezlikda harakatlangan. Bugungi kunda u Toshkent temir yo‘l texnikasi muzeyida namoyish etilmoqda.Amerikaning elektr uzatmali DA20-68 teplovozi ham alohida ahamiyatga ega. Shu seriyadagi mashinalar keyinchalik sovet TE1 teplovozini yaratish uchun texnik asos bo‘lgan. Kolleksiyada 1943-yilda ishlab chiqarilgan noyob nemis trofey parovozi ham saqlanmoqda.DA20-68 — lend-liz dasturi asosida SSSRga yetkazib berilgan, AQShda ishlab chiqarilgan olti o‘qli teplovoz. Quvvati 1000 ot kuchiga teng lokomotiv soatiga 96 kilometrgacha tezlikda harakatlangan va sovetlarning TE1 teplovozi uchun prototip bo‘lib xizmat qilgan. Ushbu seriyadagi teplovozlardan biri Stalinning Potsdam konferensiyasiga borgan poyezdini boshqargan.Muzeyning eng ko‘rkam eksponatlaridan biri — temiryo‘lchilar orasida "General" nomi bilan mashhur bo‘lgan P36-0250 yo‘lovchi parovozi. U 1956-yilda ishlab chiqarilgan bo‘lib, quvvati uch ming ot kuchiga, tezligi esa soatiga 125 kilometrga yetgan. Bu SSSRda ishlab chiqarilgan so‘nggi parovozlardan biridir.Dunyoda saqlanib qolgan yagona vagonTashrif buyuruvchilarning e’tiborini 1965-yilda Leningradda ishlab chiqarilgan panorama gumbazli ikki qavatli vagon ham jalb qiladi. Jami 25 ta shunday vagon tayyorlangan. Muzey xodimlarining ta’kidlashicha, Toshkentdagi nusxa dunyoda saqlanib qolgan yagona vagondir.U dastlab turistik va magistral yo‘nalishlarda ishlatilgan. Biroq temir yo‘llar elektrlashtirilgandan keyin vagonning balandligi kontakt tarmog‘i ostida harakatlanish uchun xavf tug‘dira boshlagan. Ko‘plab vagonlar yo‘q qilingan, bu nusxa esa Termizda nosozligi sababli tarkibdan ajratilgani tufayli saqlanib qolgan. Keyinchalik u Toshkentga olib kelinib, muzey ekspozitsiyasiga qo‘shilgan.1943 yilda ishlab chiqarilgan o‘lja sifatida qo‘lga kiritilgan nemis parovozi Ikkinchi jahon urushi tugagach, Sovet Ittifoqiga topshirilgan va keng izli temir yo‘lda harakatlanish uchun qayta jihozlangan. Texnik xizmat ko‘rsatishdagi qiyinchiliklar tufayli bunday ko‘pchiligi keyinchalik metall parchasiga topshirilgan. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunda dunyoda ularning 30 ga yaqin nusxasi saqlanib qolgan.Bug‘ tortishidan dizel va elektr tortishiga o‘tish tarixini TE1, TE2, TE3, TEM2 teplovozlari hamda VL60K-157 elektrovozi davom ettiradi. Oddiy rele tizimiga asoslangan boshqaruv mazkur texnikaning Markaziy Osiyo issig‘ida ham ishonchli ishlashiga imkon bergan.VL60K-157 — Novocherkassk elektrovozsozlik zavodida ishlab chiqarilgan, o‘zgaruvchan tokda harakatlanuvchi birinchi ommaviy sovet magistral elektrovozi. U Sibir, Ural va O‘zbekistondagi elektrlashtirilgan temir yo‘l uchastkalarida foydalanilgan. Quvvati 4800 kVtgacha bo‘lgan elektrovoz soatiga 100 kilometrgacha tezlikda harakatlangan.TE3 — yanada qudratli 2TE10L modelining yaratilishiga asos bo‘lgan yuk teplovozi. Ular o‘rtasidagi asosiy farq dvigatelda: TE3 teplovoziga turbonadduvsiz dizel o‘rnatilgan bo‘lsa, 2TE10L turbokompressorli kuch agregati bilan jihozlangan.TEM2 — sobiq SSSR temir yo‘llarida eng keng tarqalgan manyovr teplovozlaridan biri. O‘zbekistonda bunday lokomotivlar poyezd tarkiblarini tuzish va ajratish ishlarini bajarib, stansiyalarga kechayu kunduz xizmat ko‘rsatadi. Ko‘plab yosh mashinist yordamchilari dastlabki amaliy ko‘nikmalarini aynan TEM2 teplovozida egallaydi.2TE10L — Lugansk zavodida ishlab chiqarilgan, temiryo‘lchilar orasida "Luganka" nomi bilan mashhur bo‘lgan ikki seksiyali yuk teplovozi. Bunday lokomotivlar 1990-yillargacha foydalanilgan, keyinchalik ularning o‘rnini zamonaviyroq 2TE10M teplovozlari egallagan. TU7-0544 — 750 millimetrli tor izli temir yo‘llar uchun mo‘ljallangan teplovoz. U torf qazib olish korxonalarida, yog‘och tayyorlash ishlarida va bolalar temir yo‘llarida foydalanilgan. YaMZ-238 dizel dvigateli bilan jihozlangan lokomotiv 300 ot kuchiga ega bo‘lib, soatiga 50 kilometrgacha tezlikda harakatlanadi. Bugungi kunda u Toshkent temir yo‘l texnikasi muzeyining bog‘ hududidagi yo‘nalish bo‘ylab tashrif buyuruvchilarni tashiydi.Qo‘lda yasalgan bolalar sirpanchig‘i muzeyning yosh tashrif buyuruvchilari sevib qolgan maydonchalardan biriga aylangan. Bolalar bu yerda maroq bilan vaqt o‘tkazib, soatlab sirpanishlari mumkin.O‘zingizni mashinistdek his qilish mumkin bo‘lgan muzeyToshkent temir yo‘l texnikasi muzeyi faqat tomosha qilishga mo‘ljallangan ekspozitsiya emas. Mehmonlar ayrim lokomotivlar kabinasiga kirib, mashinist pulti, tormoz kranlari, o‘lchov asboblari va boshqaruv dastaklarini yaqindan ko‘rishlari mumkin.Hududda iz kengligi 750 millimetr bo‘lgan tor izli temir yo‘l ham mavjud. Unda ochiq vagonlardan tashkil topgan ekskursiya poyezdi harakatlanadi. Bu sayr ayniqsa bolalar orasida mashhur.Muzey xodimlari maktab o‘quvchilari va talabalar bilan ishlashga alohida e’tibor qaratadi. Ekskursiyalarda lokomotivlarning tuzilishi, temir yo‘ldagi xavfsizlik qoidalari, mashinist, yordamchi mashinist, vagon kuzatuvchisi, dispetcher va yo‘l ustasi kabi kasblar haqida so‘zlab beriladi.Vladimir Lankevich uchun muzeydagi faoliyat shaxsiy hayot yo‘li bilan ham bog‘liq.

2026

Yangiliklar

uz_UZ

muzey, foto, temir yo‘l, o‘zbekiston temir yo‘llari, tarix, toshkent