Eski Toshkentning tiklangan fotosuratlari: poytaxt o‘tmishiga nazar

TOShKENT, 16 apr — Sputnik. shahar o‘tmishiga go‘yo bir lahza nazar tashlash, uning o‘nlab, hatto yuz yildan ortiq vaqt avval qanday bo‘lganini ko‘rish imkonini beradi. Suratlarda eski ko‘chalar, maydonlar, binolar va shahar aholisining kundalik hayoti jonlanadi — keng prospektlardagi shovqinli bozorlar va tramvaylardan tortib, eski shahar mahallalaridagi sokin hovlichalargacha.

Poytaxtning tarixiy qiyofasi bir yarim asr davomida turli voqealar ta’sirida o‘zgarib borgan: Rossiya imperiyasi davrida shaharning kengayishi, sovet davridagi keng ko‘lamli qayta qurish ishlari hamda 1966-yilgi vayronkor zilziladan keyin Toshkent amalda qaytadan barpo etilgan.

Arxiv kadrlarining raqamli restavratsiyasi tufayli bugun yo‘qolib ketgan binolar va bir vaqtlar shaharning betakror qiyofasini shakllantirgan me’moriy yodgorliklarni ko‘rish mumkin. Bu fotosuratlar Toshkent qanday shahar bo‘lganini — boy tarixga ega, sharqona an’anaviy me’morchilik va yangi shaharning yevropacha kvartallari uyg‘unlashgan maskan ekanini eslatadi.

Bunday tiklangan suratlar shunchaki noyob kadrlar emas, balki poytaxtning vizual xotirasidir. Ular zamonaviy aholi va mehmonlarga eski Toshkent muhitini his qilish, shahar tarixini yanada yaxshiroq anglash imkonini beradi.

Toshkentdagi Zaxo uyi eski shaharning eng go‘zal binolaridan biri bo‘lib, Sobornaya va Irdjarskaya ko‘chalari burchagida, ya’ni hozirgi Brodvey va “Zarafshon” restorani atrofida joylashgan edi. Inqilobgacha bu millioner Dmitriy Zaxoning hashamatli gastronomi bo‘lgan, sovet davrida esa Mehnat saroyi sifatida faoliyat yuritgan. Bino 1966-yilgi zilziladan keyin buzilgan.

Rus-Xitoy bankining bo‘limi (keyinchalik Rus-Osiyo banki) 1903-yil 16-aprelda Toshkentda Kaufman prospektida, Orif-Xo‘ja Aziz-Xo‘jayev uyida ochilgan. Bu bank savdo va sanoatni moliyalashtirishda muhim rol o‘ynagan, ayniqsa yahudiy tadbirkorlar orasida. 1910-yilda bank nomi o‘zgartirilgan.

“Xiva” kinoteatriToshkentdagi ilk qishki kinoteatrlardan biri bo‘lib, 1910-yilda me’mor G. M. Svarichevskiy loyihasi asosida knyaz N. K. Romanov mablag‘i hisobiga qurilgan. U shahar madaniy hayotida muhim o‘rin tutgan. Keyinchalik qayta qurilib, “Molodaya gvardiya” nomi bilan mashhur bo‘lgan.

1879 yilda ochilgan Toshkent (Turkiston) o‘qituvchilar seminariyasi Markaziy Osiyodagi ilk o‘rta maxsus ta’lim muassasasi bo‘lib, rus-tuzem maktablari uchun pedagoglar tayyorlagan. U mintaqaning ma’rifat taraqqiyotida muhim rol o‘ynagan. Dastlab asosan ko‘chib kelganlar farzandlari ta’lim olgan bo‘lsa, 1918-yildan boshlab u sovet davridagi o‘zbek maktablari uchun o‘qituvchilar tayyorlashga ixtisoslashtirilgan.

Toshkent shahar dumasi binosi XIX asr oxirida qurilgan bo‘lib, Voronsovskiy prospektida — hozirgi Sharaf Rashidov prospektida, Amir Temur skveri yaqinida joylashgan. Bu eklektika uslubida qurilgan shaharning eng chiroyli g‘isht binolaridan biri bo‘lgan. Keyinchalik bu yerda Fan va texnika davlat qo‘mitasi joylashgan, ammo zilziladan keyin bino vayron bo‘lgan.

Nikolayevskaya ko‘chasida (sovet davrida — Kommunisticheskaya, hozir — Istiqlol ko‘chasi) nemis tadbirkori Lui Zalmning uyi joylashgan edi. Bu saroy boshqa tarixiy bino — Davlat banki joylashgan binoga yaqin bo‘lgan. Hozir bu yerda “O‘zpromstroybank” filiali joylashgan. 1980-yillar boshida bino buzib tashlangan.

Toshkentdagi Xotin masjidi tarixiy yog‘och inshoot bo‘lib, shaharning eski qismi — Eski Juva hududida joylashgan. Bu masjid an’anaviy me’morchilikning yorqin namunasi hisoblanadi. Surat XX asr boshlaridagi masjidning o‘ziga xos qiyofasini namoyon etadi.

Jamoat yig‘ini binosi 1909-yilda me’mor Markevich loyihasi asosida paxta sanoatchisi Vadyayev uyi sifatida qurilgan. 1910-yildan bu yerda Jamoat yig‘ini joylashgan, 1917-yildan keyin esa Ozodlik uyiga aylanib, mitinglar va yig‘ilishlar o‘tkazilgan. 1930-yillarda bu yerda “30 let VLKSM” kinoteatri ochilgan. XX asr oxirida binoda rekonstruksiya ishlarini olib borishga urinish bo‘lgan, ammo uning bir qismi buzib tashlangan.

“Turon” yozgi kinoteatri shahar bog‘ida — sobiq Gorkiy bog‘ida, hozirgi hokimiyat binosi atrofida joylashgan mashhur maskan bo‘lib, XIX asr oxirida qurilgan. Bu yerga shoir Sergey Yesenin Yelena Makeyeva bilan birga tez-tez kelib turgani ma’lum. Bino Proletarskaya / Engels ko‘chalari atrofida joylashgan bo‘lib, to‘rtburchak shakli va ochiq tuzilishi bilan ajralib turgan.

1956 yilda Alisher Navoiy prospekti Toshkentning markaziy va faol qurilayotgan magistrali bo‘lib, 1938-yilda shoir nomi bilan atalgan. 1950-yillar o‘rtalarida prospekt keng yo‘llari, klassik me’morchiligi va ko‘plab yashil hududlari bilan ajralib turgan.